Kroatisch Nationaal Theater – Split

Het Kroatisch Nationaal Theater in Split werd opgericht in 1893. Het ligt aan het Gajo Bulat-plein, in het hart van de stad. Vandaag is het HNK het centrale theater van Split en de belangrijkste theaterinstelling van Dalmatië. In zijn begindagen had het HNK in Split geen vast artistiek ensemble; de programma's werden daarom meestal verzorgd door rondreizende theater- en operagezelschappen, waaronder vooral die uit Bohemen en Italië, naast gezelschappen uit Zagreb, Osijek en Belgrado. Tussen de twee wereldoorlogen traden de Opera van Ljubljana en de Opera van Zagreb bijna elke maand mei als gast op in het HNK van Split, met een groot aantal voorstellingen in die maand.

Een korte geschiedenis van het theater

In 1922 werd een eigen ensemble opgericht, waardoor eigen producties mogelijk werden. Een deel van het ensemble bestond uit professionals, een deel uit amateurs. Een grotere ommekeer kwam met de komst van maestro Ivo Tijardović, die met zijn operettes "Mala Floramye" (1926) en "Spli'ski akvarel" (1928) zijn stempel drukte op zowel de stad als haar inwoners, en op de levenswijze in deze gemeenschap.

De eerste intendant van het theater was Ivo Tijardović. In het theater staan bustes van grote figuren uit de Splitse en Kroatische cultuur: Marko Marulić, Gajo Bulat, Ivo Tijardović, Josip Hatze, Josip Gende, Zdravka Krstulović en Boris Dvornik.

Het is vermeldenswaard dat het HNK Split er in de vele eeuwen van zijn bestaan in geslaagd is de culturele identiteit van de stad te behouden. Dit werd vooral mogelijk gemaakt door talrijke theatervoorstellingen en concerten. Vandaag is het HNK in Split sinds 1999 lid van de Europese Theaterconventie.

De inwoners van Split hebben veel gegeven aan hun theater, net zoals het HNK veel heeft gegeven aan Split. Het is ook vermeldenswaard om de langstdienende medewerker van deze instelling te noemen – een jarenlange leverancier, af en toe acteur en figurant, vooral bekend als pyrotechnicus Milan Tomić Šerif. Hij werkte maar liefst 61 jaar bij het HNK Split.

HNK Split – van het begin tot vandaag

Het nieuwe theatergebouw van het Gemeentelijk Theater (in de vorm die we vandaag nog kennen) werd op 6 mei 1893 geopend in Dobri. De opening was een logisch vervolg op de al rijke theatergeschiedenis van Split, waarvan de oorsprong teruggaat tot de oudheid. In het nieuwe theater traden, naast de tot dan toe dominante Italiaanse gezelschappen en kunstenaars, steeds vaker ook lokale en andere Slavische kunstenaars op.

De eerste echte poging om een vast, professioneel toneelensemble op te richten vond plaats in 1898, met de oprichting van het ensemble van het Kroatisch Dramatisch Gezelschap in Spljet, samengesteld uit voormalige leden van de theaters van Zagreb en Varaždin en afgestudeerden van de acteerschool van Miletić. We hebben “Spljet” niet per ongeluk geschreven – in die tijd werd namelijk nog gediscussieerd of de stad officieel Split of Spljet moest heten. Dit onderwerp houdt geen nauw verband met de geschiedenis van het theater, dus we gaan er niet verder op in; we vermelden het alleen als interessant feit.

Laten we terugkeren naar de werking en het bestaan van het HNK Split.

Het gebouw onderging zijn eerste renovatie in 1920, toen ook het eerste professionele toneelensemble werd opgericht onder de officiële naam Nationaal Theater voor Dalmatië.

In 1928 werd het tot dan toe bestaande professionele theater opgeheven en werd, door een besluit van het toenmalige ministerie van Onderwijs, het theater van Split samengevoegd met dat van Sarajevo tot het zogenaamde Nationaal Theater voor de Westelijke Gebieden.

Begin 1928, toen het einde van het Nationaal Theater voor Dalmatië al in zicht kwam, richtte een groep Splitse theaterliefhebbers het theater Stadsopera en Operette op, dat al snel van naam veranderde in Splitse Theatervereniging. Tot 1936 bracht deze vereniging, waarvan Ivo Tijardović de drijvende kracht was, naast toneelstukken ook een reeks operettes en opera's op de planken. Bij deze voorstellingen traden ook veel bekende theaterkunstenaars uit andere steden als gast op. In 1937 splitste de Splitse Theatervrijwilligers (1937–1940) zich af van de Splitse Theatervereniging.

In 1940 werd het theatergebouw opnieuw gerenoveerd en werd het Kroatisch Nationaal Theater in Split opgericht. In deze periode omvatte het theater Opera, Toneel en Ballet. Eerste intendant was Ivo Tijardović, aan het hoofd van het Toneel stond Marko Fotez, de Opera werd geleid door Oskar Jozefović en het Ballet door Ana Roje.

Het theater bleef niet lang actief, want al in 1941 werd het werk onderbroken door de Italiaanse bezetting.

Na de bevrijding en de komst van vredestijd werd op 1 juli 1945 het Nationaal Theater in Split opgericht, waarvan de kern werd gevormd door het Theater van de Nationale Bevrijding van Dalmatië, opgericht op het eiland Vis in 1944. Het eerste seizoen ging op 27 september 1945 van start met een opvoering van de tragedie Matija Gubec, koning der boeren van Mirko Bogović. Vanaf die dag is er in Split onafgebroken een professioneel theater actief, tot op de dag van vandaag.

In februari 1970 werd het theatergebouw bijna volledig verwoest door een brand. Na een korte pauze werden voorstellingen weer gehouden, eerst in het bijgebouw van het Huis van het JNA, en daarna in bioscoop Split binnen het Huis van de Scheepswerf Split. Het duurde bijna een heel decennium voordat het theatergebouw in Dobri werd herbouwd.

Pas in maart 1978 begonnen, volgens het ontwerp van architect Boško Rašica, de werken aan de restauratie van het gebouw. Daarbij werd het gebouw ook uitgebreid, en de nieuwe vorm (waar we nog vandaag van genieten) werd op 19 mei 1980 feestelijk gepresenteerd.